Waarschuwing vooraf: dendritische celtherapie lijkt alleen succes te kunnen hebben als de tumoren teruggebracht zijn tot minimale omvang of klinisch geheel verdwenen. Dendritische celtherapie voor mensen met grote tumorload of in terminale fase lijkt als behandeling zinloos als niet eerst via chemo of andere behandelingen de tumoren veel kleiner zijn gemaakt. Dendritische celtherapie is o.i. dus geen wondermiddel voor patiënten met veel en grote tumoren. Wel kan het een middel zijn om recidieven te voorkomen of mensen met kleine tumorload verder te ondersteunen. Lees o.a. verhaal van Henk Trentelman over ervaringen met dendritische celtherapie(prostaatkanker).

Met toestemming van Onkruid en met dank aan Peter die dit artikel voor ons omzette in tekst plaatsen wij het artikel van Dr. Gorter over dendritische celtherapie, verschenen in het januarinummer 2003 van Onkruid op deze site. Waarvoor heel hartelijk dank aan de hoofdredactie van Onkruid. Adresgegevens van bv. ook prof. Dr. Atzpodien die in zowel Münster als Bonn met dendritische celtherapie werkt zijn bij ons op te vragen via e-mail. In onze gratis mailgroep vertelt regelmatig een vrouw met een zoveelste recidief van eierstokkanker over haar ervaringen met de dendritische celtherapie bij prof. Atzpodien.

Bron: d.d. januari 2003 januarinummer van Onkruid; (artikel op te vragen bij Onkruid en bestellen door overmaken van EURO 2,75 op rekening 5345552 tnv onkruid, Avenhorn, ovv Onkruid 151').

DE 'KEULSE MANIER' VAN O.A. ROBERT GORTER:

34 PROCENT RAAKT VRIJ VAN TUMOR

In zijn instituut in Keulen combineert de Nederlandse arts Robert Gorter een academische visie met aanvullende geneeswijzen bij de behandeling van kanker en chronische ziekten. Een prachtig hulpmiddel daarbij is een therapie met dendritische cellen. "Het is een elegante methode die heel weinig bijwerkingen heeft. Hooguit is de patiënt de dag erop een beetje koortsig."

Trots laat hij het instituut in Keulen zien: modern met veel licht hout. Maar het meest trots is antroposofisch arts Robert Gorter op het therapieconcept van 'zijn' instelling. "We noemen dat het Kölner Modell", vertelt hij. "Het is een totaalvisie voor mensen die aan kanker en andere chronische ziekten lijden en waarin het individu centraal staat.
Twee jaar geleden had Gorter niet kunnen dromen weer aan het hoofd van zo'n instituut te staan. De Nederlandse arts was toen net ontslagen omdat hij in conflict was geraakt met het conservatieve antroposofische bestuur van het Europese Instituut voor Oncologisch en Immunologisch Onderzoek in Berlijn (zie Onkruid 136). Ruim een jaar geleden kreeg hij de mogelijkheid zijn levenswerk voort te zetten in Keulen. Hij doet dat samen met twaalf andere artsen die allemaal geïnteresseerd zijn in natuurgeneeskunde, en één Heilpraktiker.
Gorter is gevraagd naar Keulen te komen omdat hij een academische zienswijze combineert met aanvullende therapieën. Nadeel van de academische aanpak vindt Gorter dat er veel wordt gewerkt met gestandariseerde behandelingen. Volgens hem een gevolg van de grote invloed van de farmaceutische industrie. "Academische instellingen willen publiceren. Daarvoor ontwikkelen ze dan protocollen die gefinancierd worden door de farmaceutische industrie. Er wordt dan gekeken welke patiënten in het protocol passen. Wij werken omgekeerd en kijken wat de beste behandeling voor elke individuele patiënt is."
Gorter ontkent niet dat de academische zienswijze positieve kanten heeft. Zelf had hij op zijn 29ste kanker; een enorme agressieve tumor die hij wel degelijk chirurgisch heeft laten verwijderen. 'Alleen was het voorstel van de chirurg om wegens verdachte plekken op mijn longen hij dacht dat het uitzaaiingen waren - me na de operatie met chemotherapie en bestraling te behandelen. Ik heb toen als antroposofisch arts gekozen voor alleen een behandeling met iscador (marerak) en heil-eurithmie. En natuurlijk deed ik alle dingen al die ik kankerpatiënten sowieso aanraad."
Want één ding hebben kankerpatiënten gemeenschappelijk: hun immuunsysteem functioneert niet goed. Dat immuunsysteem probeert Gorter te versterken door leefregels die voor iedereen gelden. Natuurlijk in de eerste plaats goede voeding. Liefst zonder vlees, maar willen mensen dat toch, dan raadt hij hen aan eerst te kiezen voor vis, dan gevogelte, vervolgens lam of rood vlees en pas in de laatste plaats voor varkensvlees. Ook geeft Gorter altijd extra vitaminen, in ieder geval vitamine E en vitamine C retard, de behoefte daaraan laat hij door bloedonderzoek bepalen.
Tevens raadt de antroposofische arts mensen aan om regelmatig te leven. "Er is onderzoek gedaan waaruit bleek dat bijna alle hormoonbewegingen en het immuunsysteem een 24 uursritme hebben. Bij mensen met nachtdienst wordt het immuunsysteem altijd aangetast, net als hun hormoonhuishouding. Als je dat kunt, moet je daarom proberen regelmatig te leven. Verder adviseer ik mensen na intensief werken, actief te ontspannen. Een leven zonder stress bestaat niet, maar probeer daarna te wandelen, te zwemmen of muziek te maken. Zo ontspan je optimaal."
Als een patiënt voor een eerste consult bij Gorter komt, kijkt hij eerst wat de vragen zijn die bij de patiënt leven. Omdar hij zowel de academische ais de complementaire geneeskunde beoefent, vertelt hij van allebei de voor- en nadelen. Dan stuurt hij mensen naar huis om er over na te denken en pas daarna bespreekt hij wat voor de patiënt de juiste keuze is. "Sommige patiënten zeggen dan dat ze liever toch alleen voor chemotherapie of bestraling kiezen, anderen kiezen beide en stippelen samen met mij hun therapie uit. Wat de patiënt ook besluit, ik ondersteun dat. Of het moet heel bizar zijn."
En wat als er iemand als Sylvia Millecam komt die besluit om niets te doen omdat het volgens haar een ontsteking is? 'Als echt duidelijk is dat het geen ontsteking is, maar kanker, dan zit zo iemand duidelijk in een ontkenningsfase en zal ik altijd zeggen 'het lijkt me niet juist om niets te doen'. Bij een makkelijk bereikbaar gezwel adviseer ik altijd dat eruit te laten halen. Maar kiest de patiënt voor alleen natuurgeneeskunde dan ondersteun ik hem of haar ook dáárin, maar dan moet ik natuurlijk wel hel idee hebben dat het een weloverwogen beslissing is."

WAT ZIJ DENDRITISCHE CELLEN?
Dendritische cellen hebben veel tentakeltjes; die worden dendrieten genoemd. Ze zitten
onder andere in de 'eilandjes van Langerhans in de alvleesklier. Verder ook in ons hele lichaam direct onder de slijmhuid. Via het bloed komen de dendritische cellen in weefsels terecht waar ze alles waarnemen en het als het ware zien, als iets schadelijk is. Die informatie geven ze door aan de natural killercellen in ons lichaam die op bun beurt weer uitstromen om die schadelijke cellen uit te schakelen. Door dit belangrijke afweermechanisme krijgen we geen kanker.

Voor Gorter is duidelijk dat alles wat gedaan kan worden, ook gedaan móet worden." Zoals al gezegd, ik heb niets tegen de academische geneeskunde. Alleen hebben artsen daar soms een tunnelvisie. Ik kan de patiënt helpen buiten die tunnel te kijken. De meeste patiënten worden geopereerd en nabehandeld en wachten daarna af tot er weer iets gebeurt. Ik zeg altijd: 'wacht daar niet op, maar probeer zelf aan je ziekte te werken door je immuunsysteem te versterken'. Ik zal bij collega artsen ook altijd pleiten voor een aanvullende behandeling: Ik voel me daarin de advocaat van de patiënt die zijn of haar belangen verdedigt."
Omdar Robert Gorter in Amerika is opgeleid tot internist met het zwaartepunt op de immunologie, maakt hij ook gebruik van nieuwe technieken. Zoals die met dendritische cellen (zie kader - zie Onkruid januarinummer 2003). Bij kankerpatiënten zijn niet genoeg dendritische cellen of ze functioneren niet goed. De overdracht aan de natural killercellen verloopt dan bijvoorbeeld niet goed meer, waardoor tumorcellen niet meer goed worden herkend of gedood.
Her mooiste zou natuurlijk zijn als je dendritische cellen aan kon prikken, maar door al die tentakeltjes zijn ze zo kwetsbaar dat dit niet lukt. Gotter zit in een Keulse werkgroep, het Internationale Institutüt Onkologische und Immunologische Forschung, die in samenwerking met de universiteiten van Gottingen en Wenen een methode heeft ontwikkeld om dendritische cellen te 'maken'. "We nemen daarvoor 80 milliliter - ongeveer een half wijnglas - bloed van de patiënt af. Daaruit isoleren we de monocyten (een bepaalde soort bloedcellen, red.) die we in een laboratorium een wisselbad van verschillende cytokinen geven waardoor de bloedcellen als het ware gedwongen worden zich in een week te differentiëren tot dendritische cellen. Als we tumorweefsel hebben isoleren we daaruit een tumorspecifiek antigeen en stellen dat bloot aan die verkregen dendritische cellen. Zo krijgen we tientallen miljoenen dendritische cellen die we weer teruggeven aan de patiënt."
Hij adviseert mensen die voor deze therapie kiezen dan ook als ze geopereerd worden om de chirurg altijd te vragen een stukje weefsel achter te houden en dat mee te nemen. "Iedere tumor heeft een eigen antigeenpresentatie en door de dendritische cellen er van tevoren al op los te laten kunnen we ze daar beter op voorbereiden," legt hij uit. "Her is dus niet per se noodzakelijk een stukje tumorweefsel te hebben, maar het werkt wel effectiever.
Eigenlijk is het veranderen van monocyten in dendritische cellen een soort gentherapie, toch? "Nee, nee, dat mot je goed onderscheiden: wij doen niet aan genetische manipulatie, maar we veranderen de functie van deze cellen," weerlegt de arts onmiddellijk. "Monocyten zijn als het ware onrijpe, groene appeltjes die wij dwingen om rijpe appels met rode wangetjes te worden. Het is een elegante methode die heel weinig bijwerkingen heeft. Hooguit is de patiënt de dag erop een beetje koortsig."
De therapie met dendritische cellen is vooral bruikbaar voor patiënten met solide tumoren, dus niet bij mensen met bijvoorbeeld leukemie. In het instituut van Gorter hebben ze de meeste ervaring met mensen met tumoren van borst, huid, long en dikke darm. De therapie is minder effectief bij systeemziekten zoals leukemie en de ziekte van Hodgkin. Gorter betreurt het dat de patiënten die bij hem voor de therapie met dendritische cellen komen vaak al helemaal uitbehandeld zijn." Toch zijn de resultaten hoopvol: 34 procent van deze groep is na drie tot vier behandelingen vrij van tumor. Wij noemen die de complete responders. Iets meer dan de helft reageert gedeeltelijk. Bij deze partial responders wordt de tumor bijvoorbeeld kleiner. En 20 procent reageert niet; de zogenaamde non responders."
De behandeling met dendritische cellen wordt ook op andere plaatsen in de wereld academisch onderzocht. Van die instituten hoort Gorter dat bij hen ongeveer tien procent van de kankerpatiënten op de therapie reageert. "In die studies worden vaak alleen bepaalde soorten kanker behandeld, zoals nierkanker of melanomen (kanker die ontstaan uit een moedervlek (red)) (noot red kanker-actueel: lees het verhaal van Dick die met dieet en extra suppletie al acht jaar kankervrij is van een uitgezaaide melanoom) Wij behandelen alle patiënten met solide tumoren met deze therapie en zijn dan ook de enige academische groep in de wereld met meer dan vijfhonderd patiënten.
Corner maakt ook gebruik van hyperthermie (hitte) als aanvullende behandeling. De twee apparaten die in zijn instituut staan, zien er indrukwekkend uit: een soort grote zonnebanken met erin een 'slaapzak' met een met aluminium beklede binnenkant en blauw wollen buitenkant. Naast het apparaat is een douchegelegenheid zodat patiënten meteen na de behandeling een douche kunnen nemen.
De hyperthermiebedden zijn computergestuurd, vertelt Gorter. "Het principe is gebaseerd op de waarnemingen van kankerpatiënten die griep kregen en hoge koorts en zich daarna veel beter voelden. Als je de lichaamstemperatuur drie graden verhoogt, wordt de stofwisseling bijna twee keer zo snel. Tumorcellen kunnen het dan niet meer bijbenen en gaan kapot. Op reguliere instituten geven ze vaak alleen hyperthermie aan het aangetaste orgaan: bij borstkanker bijvoorbeeld de borst. Wij doen het hele lichaam. Op het moment behandelen we een mevrouw die vol zit met uitzaaiingen en die een week na de hyperthermiebehandeling geen morfine nodig beeft."
Wat Gorter zieke mensen ook altijd aanraadt, is hun geestelijke gesteldheid te optimaliseren en 'met enthousiasme te leven'. "Dat klinkt gek, maar het is klinisch bewezen: als je met enthousiasme leeft, ben je gezonder. Dat heeft ook zijn werking op je immuunsysteem. Mensen die passief en depressief zijn hebben bijvoorbeeld meer bijwerkingen van medicijnen. Alles wat je met enthousiasme doet, daar krijg je energie van. Dan raak je ook niet burn-out. Als je teveel stress op je werk hebt, moet je het anders aanpakken of misschien wel een andere baan zoeken."
Ook moet je, volgens de antroposofische arts, gemotiveerd zijn om verkeerde dingen in je levensstijl te veranderen. "Dat is vaak het moeilijkst voor mensen. Zo had ik laatst een keelkankerpatiënt die maar bleef doorroken. Hij kon niet stoppen. Ik probeer dan de partner of kinderen van zo iemand erbij te betrekken om zo n patiënt te ondersteunen en motiveren om bepaalde dingen te veranderen."
O ja, één ding wil hij graag nog even kwijt. "Chemotherapie en therapie met dendritische cellen kan nooit tegelijk. De chemotherapie maakt de dendritische cellen kapot, dat moet ná elkaar. Zo'n drie weken na de chemotherapie kan je eraan beginnen. Maar hoe vroeger je met deze therapie begint, hoe beter het is. Dan functioneert het immuunsysteem namelijk nog redelijk en kunnen de dendritische cellen hun werk goed doen. Juist daarom wil ik deze therapie bekend maken bij een groter publiek."

Nadere informatie: www.koelner-modell.de 

Artikel over succes en belofte van dendritische celtherapie

d.d. 5 april 2003: In de Los Angeles Times stond afgelopen week een aardig artikel over dendritische celtherapie in combinatie met chemokuren. We zullen dit volgende week in het Nederlands hier plaatsen, maar dit leek me een aardig artikel om eens te lezen. Ook omdat een kleinschalige studie met ernstig zieke kankerpatiënten, alle voorgaande behandelingen hadden gefaald, er van de 13 vrijwilligers 6 tot 24 maanden naar aanvang met deze combinatietherapie van vaccin en chemo er nog 10 in leven waren. Volgens Dr. Rosenberg, onderzoeksleider, een buitengewoon opmerkelijk resultaat.

Bron: website van Los Angeles Times

It seemed like such a sensible way to fight cancer: Enlist a patient's immune system to attack malignant tumors. But sensible doesn't necessarily mean easy -- and scientists' attempts to elicit such a tumor-fighting response have been fraught with disappointment for decades.

Today, however, as scientists gain a deeper understanding of how the human immune system works, a new generation of experimental cancer vaccines are showing promise as potentially safer and more effective treatments for many types of malignancies.


--------------------------------------------------------------------------------
FOR THE RECORD
Cancer vaccines -- Last week's graphic on cancer vaccines incorrectly referred to antigens as "antibody-producing." Antigens do not produce antibodies. 
--------------------------------------------------------------------------------


Researchers at major medical centers across the country -- including several institutions in Southern California -- are reporting encouraging results in human clinical studies of cancer vaccines. These vaccines currently are available only to patient volunteers in research studies, and scientists have more hurdles to overcome before such treatments become standard practice. If all goes well, however, the first of these vaccines could receive federal approval within the next few years.

Unlike the scattershot effect of chemotherapy or radiation, which kills both healthy and cancerous tissue with significant side effects for patients, these vaccines are designed to destroy only malignant cells. These therapies don't offer a cure for patients and they don't prevent disease, like conventional vaccines. But experts hope that eventually these therapeutics may be powerful enough to destroy tumors and prevent recurrences of the disease -- without the debilitating side effects of current treatments.

"This opens up a whole new front in the war on cancer," says Dr. Heinz-Josef Lenz, an oncologist at USC/Norris Comprehensive Cancer Center in Los Angeles.

Chuck Bittick, for one, believes that an experimental colon cancer vaccine will help him beat the odds. Last June, Bittick, 63, was diagnosed with advanced colon cancer that had spread to his stomach, a condition that typically is fatal within two years. After surgery failed to remove all his cancer, he felt standard therapy didn't offer him much hope. So the Yorba Linda man volunteered for a national clinical trial in which a cancer vaccine was used in combination with chemotherapy. (Federal rules require that patients participating in research studies receive proven treatments before they receive experimental therapies.)

For four months, Bittick traveled to USC/Norris for weekly chemotherapy treatments and vaccine injections every six weeks. Within 12 weeks of beginning therapy last September, his cancer disappeared. "I thought my life was going to be over in a couple of years," says Bittick. "Now I just want to get back to surfing and being normal."

Researchers can't say for sure whether the vaccine eradicated Bittick's tumor. USC's Lenz, a researcher in the trial, said it is "very rare" to see that degree of tumor shrinkage in such a short time with patients given chemotherapy alone. "We think the vaccine worked synergistically with the chemo," he says.

Scientists are testing these treatments on patients with advanced cancers who have exhausted conventional treatments. But they also are hopeful that these therapies someday may be used to treat cancer patients at an earlier stage, when their immune systems haven't been depleted by fighting off the tumors, or ravaged by toxic chemotherapies.

"The most benefit from these therapies will probably be after surgery, to prevent a relapse," says Dr. Johannes Vieweg, a urologist and immunologist at Duke University in Durham, N.C., who is testing a vaccine for prostate and kidney cancer.

Scientists long have been intrigued by the idea of rallying a patient's immune system in the battle against cancer because they knew the immune system often eliminated small tumors on its own. "We occasionally see spontaneous remissions, particularly in melanoma and kidney cancers," says Vieweg. "The body can cure itself."

A smarter immune system

The scientific challenge was to teach the immune system to attack cancer cells. Since cancerous cells arise from the same tissue as normal ones, these malignancies evade detection by the immune system, which fails to recognize that the malignant cells are dangerous. Tumors also outwit the immune system by partially camouflaging their abnormal surface proteins, which makes them virtually invisible.

Consequently, the immune system had to be trained to distinguish mutant cancer cells from normal cells, and thus be spurred into action. Previous cancer vaccines, in which patients were injected with their own tumor cells, didn't work because only a fraction of the cells injected were able to survive.

"A lot of what we were doing five years ago we can throw out the window and attribute to naïveté," says Dr. John A. Glaspy, an oncologist at UCLA's Geffen School of Medicine who has tested a vaccine on women with advanced breast cancer. "The immune system is very complex, but we have much more insight now into how it works. I'm optimistic that this time, we'll get a hit."

One significant milestone, says Glaspy, was the discovery of how white blood cells called dendritic cells orchestrate the immune system's response to invaders. Dendritic cells hide in the bloodstream or other parts of the body, such as the skin, patrolling for suspicious pathogens.

Once a dendritic cell spots alien microbes, it engulfs them, chemically shredding them into fragments called antigens. The dendritic cells display these antigens on their surface to the T-cells, a principal type of white blood cell that helps protect the body from foreign agents, such as infections. Exposure to these antigens activates the T-cells, which go on a search-and-destroy mission to find cells in the body that carry that particular antigen. "No one understood before how T-cells are programmed to attack a particular invader," says Glaspy.

This knowledge has been used to devise promising vaccines to combat non-Hodgkin's lymphoma, melanoma, multiple myeloma and prostate, breast, ovarian and kidney cancer. Dendritic cells from a patient's immune system are primed in the laboratory with bits of their own tumors, which have a specific antigen that, like a fingerprint, is unique to each patient. Inoculating these patients with antigen-bearing dendritic cells helps their immune system identify cancer cells.

"Tumor cells all wear the same 'black hat' or antigen," says Dr. John P. Leonard, an oncologist at Cornell University's Weill Medical College in New York who is testing a vaccine for non-Hodgkin's lymphoma. "We're training the immune system to kill every cell it encounters that's wearing that black hat."

Vaccine easy to tolerate

Since the cells come from the patient's body, there is no risk the body will reject them and induce severe side effects. In fact, one benefit of these vaccines is that they're easily tolerated, unlike chemotherapy.

Patricia Melchiorre, one of 480 volunteers in a nationwide test of the lymphoma vaccine, says side effects from her treatment have been so mild that she hasn't missed a day of work as a teacher's assistant in Mount Laurel, N.J. Melchiorre was diagnosed in 2000 with advanced lymphoma. Chemotherapy left her nauseated, some of her hair fell out, and she was too exhausted after treatments to do anything for at least a day or two. The vaccine "is a vast improvement," says Melchiorre.

Early studies suggest these new vaccines work. Duke University researchers, for example, gave three doses of a dendritic cancer vaccine to 13 patients with advanced prostate cancer that had not responded to conventional treatment.

Blood tests in all of the men showed that the vaccine had successfully boosted the immune system, and six patients' tumors shrank. These scientists had similar success with metastatic kidney cancer patients.

"The tumors don't grow for extended periods," says Vieweg, which suggests a small but significant effect on tumor growth. To see any effect on people who are terminally ill, he says, is unusual.

Another vaccine approach, known as adoptive transfer, has been tested on 13 patients with metastatic melanoma, a deadly skin cancer that hadn't responded to standard treatment. A fragment of each patient's melanoma tumor was used to grow T-cells in the laboratory. Exposure to the tumor activated these immune cells so they would recognize and destroy the cancer cells when they were injected back into the patients.

In a study last year involving patients with very aggressive cancers, doctors found that the treatment shriveled the size of tumors by half in six patients, while four others had some cancer growths disappear. Of the 13 volunteers, all very seriously ill, 10 were alive six to 24 months after the first treatment. "We've gotten extraordinary results in patients with advanced tumors that had been resistant to other treatments," says Steven A. Rosenberg, chief of surgery at the National Cancer Institute in Bethesda, Md., and the lead investigator on this study.

Despite these successes, experts say more studies are needed with larger groups of patients to demonstrate effectiveness and evaluate side effects.

"We're still not ready for prime time, but we're light years ahead of where we were before," says Glaspy. "I'm convinced that someone will hit oil soon."